Bệnh trào ngược dạ dày - thực quản (GERD: Gastroesophageal reflux disease) là tình trạng phổ biến, xảy ra khi axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản, gây ra các triệu chứng khó chịu như ợ chua, ợ nóng, viêm họng kéo dài, kèm theo hoặc không kèm theo tổn thương niêm mạc thực quản. Nếu không được kiểm soát, GERD có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm như viêm, loét, Barrett thực quản, hẹp thực quản và thậm chí là ung thư thực quản.
Trong cuộc sống hiện đại, trào ngược dạ dày ngày càng trở nên phổ biến. Người bệnh GERD dễ bị thiếu dinh dưỡng do các triệu chứng đau, ợ chua, ợ nóng khiến họ hạn chế hoặc không dám ăn. Do đó, việc điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống là yếu tố then chốt, giúp giảm các triệu chứng, giảm nguy cơ suy dinh dưỡng, và hạn chế các biến chứng của bệnh.
Dưới đây là 10 điều cần tránh hoặc hạn chế tối đa đối với người bệnh GERD, dựa trên hướng dẫn chế độ dinh dưỡng từ các nguồn tài liệu chuyên môn:
1. Hạn chế tối đa thực phẩm giàu chất béo và cholesterol
Thực phẩm giàu chất béo có hai tác động bất lợi chính đối với người bệnh GERD. Thứ nhất, chúng làm chậm quá trình rỗng dạ dày, khiến thức ăn lưu lại lâu hơn. Thứ hai, chúng giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới (LES – Lower Esophageal Sphincter), từ đó kéo dài thời gian thực quản tiếp xúc với axit dạ dày.
Để kiểm soát triệu chứng, người bệnh nên tránh hoặc hạn chế:
- Thực phẩm chiên, béo hoặc nhiều dầu mỡ.
- Thịt mỡ.
- Đồ chiên rán.
- Thực phẩm chứa nhiều cholesterol, vì việc tiêu hóa chất béo này đòi hỏi sự bài tiết muối mật, có thể gây rối loạn chức năng cơ thắt thực quản dưới.
Các hướng dẫn khuyến nghị chất béo chỉ nên cung cấp 15-25% tổng năng lượng đưa vào.
2. Tránh các loại đồ uống kích thích: Cà phê, rượu, bia và đồ uống có cồn
Rượu, bia và các đồ uống có cồn khác có khả năng làm tăng giãn cơ thắt dưới thực quản. Tương tự, cà phê cũng đã được chứng minh là làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới, dễ gây trào ngược dạ dày thực quản.
Việc loại bỏ các đồ uống này là cần thiết để ổn định chức năng LES và ngăn chặn hiện tượng trào ngược.
3. Không dùng thức ăn chua, cay, lên men chua hoặc có độ axit cao
Thức ăn chua, cay hoặc đã lên men chua nên được loại bỏ khỏi chế độ ăn. Ngoài ra, cần tránh các đồ uống có độ axít cao như đồ uống và nước trái cây họ cam quýt, vì chúng có thể liên quan trực tiếp đến chứng trào ngược và ợ chua.
4. Hạn chế các thực phẩm gây tăng tiết dịch vị và kích thích niêm mạc
Một số thực phẩm có thể trực tiếp kích thích dạ dày tăng tiết dịch vị hoặc gây kích thích niêm mạc thực quản khi trào ngược. Người bệnh GERD nên tránh:
- Thức ăn có mùi vị thơm (gây tăng tiết dịch vị).
- Hành sống.
- Sô cô la và bạc hà.
- Thực phẩm nhiều muối.
5. Tránh ăn quá no và chia bữa ăn lớn
Một trong những nguyên tắc quan trọng trong chế độ dinh dưỡng cho người bệnh GERD là ăn vừa đủ no và chia nhiều bữa nhỏ trong ngày. Việc ăn quá no tạo áp lực lên dạ dày, dễ gây trào ngược chất trong dạ dày lên thực quản. Người bệnh nên ăn từ 4-6 bữa nhỏ/ngày để giảm gánh nặng cho dạ dày.
6. Tránh ăn khuya (Ăn trong vòng 2 đến 3 giờ trước khi ngủ)
Người bệnh GERD cần tuyệt đối tránh ăn trong vòng 2 đến 3 giờ trước khi đi ngủ. Tương tự, cần tránh ăn khuya. Ăn quá gần giờ ngủ khiến dạ dày chưa kịp làm rỗng, khi nằm xuống, axit dễ dàng trào ngược do không còn sự hỗ trợ của trọng lực.
7. Tránh hút thuốc lá
Hút thuốc là một yếu tố nguy cơ và làm trầm trọng thêm GERD vì hút thuốc làm giãn cơ vòng thực quản dưới. Việc ngừng hút thuốc là một thay đổi lối sống quan trọng trong điều trị GERD.
8. Tránh mặc quần áo bó sát vào vùng bụng
Mặc quần áo quá chật hoặc bó sát vào vùng bụng sẽ làm tăng áp lực lên dạ dày. Tăng áp lực này là nguyên nhân làm tăng khả năng trào ngược axit lên thực quản, do đó người bệnh nên tránh.
9. Tránh để thừa cân hoặc béo phì
Béo phì là một trong những yếu tố nguy cơ gây bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Trọng lượng tăng thêm (ở người thừa cân, béo phì) làm tăng áp lực trong dạ dày. Do đó, người bệnh cần thay đổi lối sống và thực hiện giảm cân nếu có thừa cân, béo phì để đạt được và duy trì trọng lượng cơ thể khỏe mạnh.
10. Tránh chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh chế
Chế độ ăn nhiều carbohydrate tinh chế được liệt kê là một trong những yếu tố nguy cơ gây ra bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Việc điều chỉnh giảm các thực phẩm từ động vật và tăng tiêu thụ rau, trái cây, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt có thể giúp giảm các triệu chứng của trào ngược dạ dày thực quản.
Tóm tắt và Lời khuyên
Việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và thói quen sinh hoạt đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc quản lý và làm giảm các triệu chứng của GERD. Bằng cách tuân thủ việc tránh hoặc hạn chế 10 yếu tố trên, người bệnh sẽ giảm thiểu tổn thương niêm mạc thực quản và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Bên cạnh việc tránh các yếu tố gây hại, người bệnh cũng cần lưu ý thực hiện các biện pháp hỗ trợ khác:
- Ăn nhiều chất xơ (giúp giảm nguy cơ trào ngược).
- Lựa chọn thực phẩm có tính kiềm (như táo, hạnh nhân, bơ, khoai lang, cà rốt...) để trung hòa axit dạ dày.
- Giữ tư thế thẳng trong bữa ăn và từ 45 đến 60 phút sau khi ăn để tránh trào ngược.
- Nâng cao đầu giường khoảng 15 cm khi ngủ.
Việc áp dụng các nguyên tắc dinh dưỡng và lối sống này là một phần thiết yếu trong việc kiểm soát GERD. Chế độ dinh dưỡng nên đảm bảo cung cấp đủ nhu cầu năng lượng (25-35 kcal/kg/ngày) và đủ protein (14-20% tổng năng lượng) để tránh nguy cơ suy dinh dưỡng.
Nguồn tham khảo
Bộ Y tế. HƯỚNG DẪN CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG CHO CÁC BỆNH LÝ HỆ TIÊU HÓA (Ban hành kèm theo Quyết định số 3558/QĐ-BYT ngày 26 tháng 11 năm 2024). Hà Nội: 2024.